Asidi aminikiw bɛ kɛ fɔlɔ furakɛli la walasa ka asidi aminikiw pikirijikɛlanw labɛn ani ka kɛ furakɛlifɛnw ye polipɛtidi furaw dilanni na. Asidi aminiki kɛmɛ ni kɔ bɛ yen minnu bɛ kɛ furakɛli la, o la, asidi aminiki 22 bɛ sɔrɔ farikolojɔli dumuniw na ani asidi aminiki 100 ni kɔ minnu tɛ-poroteyini-dabɔ.
Labɛnni fɛnɲɛnamafagalan minnu bɛ kɛ ni asidi aminikiw caman ye, olu jɔyɔrɔ ka bon bi balodɛsɛbanakisɛ la ani dumuni nafama furakɛli la, ka banabagatɔ juguw ka balo sabati kosɛbɛ ani k’u ka ɲɛnamaya kisi, o b’a to u bɛ kɛ fura ye min nafa ka bon bi furakɛli la.
Asidi glutamiki, arijinini, asidi aspartitiki, sitɛyini, L-DOPA, ani asidi aminikiw wɛrɛw bɛ se ka kɛ kelen-kelen ka bana suguya caman furakɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la sugunɛbanaw, kɔnɔbara basigilenw, kunsɛmɛnasumaya, dusukunnabana, ani ninakilibanaw, ka fara farikolo fanga bonya kan, denmisɛnw ka balocogo ɲuman, ani baga bɔli. Ka fara o kan, asidi aminiki bɔlenw ye layidu jira kansɛri furakɛli la.
Ɲɛnamaya basigilen nafolomafɛnw
Protéines ye ɲɛnamaya basigilen fɛnw ye; ɲɛnamaya ye farikolojɔli dumuni suguya dɔ ye. Protéines (banakisɛfagalan) yɔrɔ jɔnjɔn ye asidi aminiki ye. Asidi aminiki nafama o nafama dɛsɛ bɛ se ka kɛ sababu ye ka farikolo baara kɛcogo juguya, ka farikoloɲɛnajɛ kɛcogo ɲuman tiɲɛ, ka laban ka bana bila mɔgɔ la. Hali ni asidi aminikiw dɔw dɛsɛ bɛ se ka kɛ sababu ye ka farikoloɲɛnajɛ gɛlɛyaw lase mɔgɔ ma. Misali la, arijini ni sitrulini nafa ka bon kosɛbɛ urea sɔrɔli la; sistini duntabaliya bɛ se ka kɛ sababu ye ka inisɔndiya dɔgɔya ani ka sukaro caya joli la. Ka fara o kan, sistini ni arijinini mago bɛ bonya kosɛbɛ joginda kɔfɛ; dɛsɛ bɛ se ka farikolojɔli dumuniw sɔrɔli bali hali ni fanga bɛrɛ bɛ a la.
Balikuw mago bɛ asidi aminiki nafamaw na, o bɛ se ka kɛ 20%–37% ye farikolojɔli dumuniw wajibiyalen na. Asidi aminikiw jɔyɔrɔ ka bon kosɛbɛ dumuni na; dɔw ye dumuni dumanw ye, dɔw ye balo sabatilifɛnw ye, dɔw bɛ daji bonya, dɔw fana.
1. Asidi aminikiw diya Asidi aminikiw fanba bɛ ni dumuni duman ye, o bɛ kɛ sababu ye ka dumuni dumanw kɛ i n’a fɔ dumuni dumanw, dumuni dumanw, dumuni nɔgɔlenw, ani fɛn minnu bɛ sɔgɔsɔgɔ. Triptophan tɛ-baga ye, wa a ka di kosɛbɛ; a n’a bɔlenw ye layidu talenw ye dumuni dumanw na. Asidi aminikiw dɔw minnu tɛ ji la kosɛbɛ-, olu da ka di, wa u ye farikolojɔli dumuniw bɔli ye dumuni kɛtuma na.
Asidi glutamiki bɛ sɔrɔ jiriw ka balofɛnw na kosɛbɛ, wa a bɛ se ka sɔrɔ ni malo gluten jilama ye. Asidi glutamiki bɛ ni nɔgɔ ni umami daji fila bɛɛ ye, nɔgɔ de ka di kosɛbɛ. Ni a kɛra neutralité ye ka ɲɛ ni alkali ye, a bɛ kɛ glutamate monosodium (MSG) ye; kɔgɔ sɔrɔlen kɔfɛ, glutamate ka dumuni duman bɛ tunu, wa umami daji bɛ bonya. MSG ye monosodium glutamate yɔrɔba ye, o ye umami fanga bonyalan ye min bɛ kɛ ka caya.
2. Dafa ɲɛbila dɔ Karɔbɔni-amini ka kɛli asidi aminikiw ni sukaro cɛ, o ye fɛnba ye min bɛ kasa ni kulɛri yiriwa dumuni dilanni na. O wale in senfɛ, asidi aminikiw ni sukaro dɔw bɛ dun, o bɛ kɛ sababu ye ka dumuni dumanw sɔrɔ. Asidi aminikiw fana bɛ se ka toli ni u sumana walasa ka daji dɔw dilan, walima u bɛ se ka tiɲɛ banakisɛw fɛ walasa ka fɛn dɔw bɔ minnu bɛ daji bɔ. O la, asidi aminikiw ye fɛnw ye minnu bɛ kɛ sababu ye ka fɛnw daji ani fana balofɛnw ye banakisɛw tiɲɛnifɛnw na.